Wat is een knekelhuis?
De dood was een belangrijk gegeven in de Middeleeuwen. Het christelijk geloof zei immers dat wie een goed leven leidde, beloond zou worden in de hemel. Wie genoeg geld had, nam het zekere voor het onzekere en kocht een graf onder de plavuizen in de kerk. Wie minder geld had, werd begraven rond de kerk. Hoe dichter je bij God kon rusten, hoe groter de kans dat je de hemel in mocht. Tegelijk groeide de bevolking. Dorpen werden steden en kerkhoven verloren de ruimte om nog uit te breiden, terwijl er juist meer mensen stierven en begraven moesten worden. Ziektes zoals de pest zorgden voor nog meer druk op de al overvolle kerkhoven. Soms moesten grafdelvers de oude beenderen opzij duwen om nieuwe doden te kunnen begraven. De overvolle kerkhoven begonnen een probleem te vormen, want hygiëne was ver te zoeken en de slecht begraven lichamen trokken vossen en ratten aan. Gelukkig kwam de kerk met een oplossing: de oude graven werden geruimd, de beenderen verzameld en keurig opgestapeld in kapellen en crypten. Zo konden de doden op gewijde grond blijven rusten en was er weer plek op het kerkhof. In de volksmond werden die kapellen en crypten vol botten knekelhuizen genoemd: plaatsen waar ‘knekels’ (botten) worden bewaard. Veel van de Europese knekelhuizen raakten in de loop der eeuwen verloren of in de vergetelheid, maar een aantal ervan bestaan nog en zijn te bezoeken.
1. Basiliek van Waldsassen (Duitsland)
Sommigen zagen een kans om geld te verdienen aan de overvloed aan skeletten. Er ontstond een heuse handel in beenderen die, zo werd beweerd, ‘van heiligen afkomstig waren’. Vingerkootjes en andere botten werden verhandeld als relieken en hele skeletten vonden hun weg naar kerken, waar ze rijkelijk versierd met goud en juwelen op de gelovigen neerkeken. En dat doen ze vaak nog steeds. De basiliek van Waldsassen heeft een van de grootste collecties vergulde skeletten van Europa. Neem ruim de tijd om de kerk te bezoeken, want je raakt er niet uitgekeken.
2. Parochie St. Jakob (Lenggries, Duitsland)
Na een bepaalde tijd in de grond, werden de schedels van het kerkhof van Lenggries liefdevol door familie beschilderd met de naam van de overledene, de sterfdatum en symbolen met betekenis voor de familie en hun geloof, zoals rozen en laurierkransen. Daarna werden de schedels bijgezet in de kerk. Je vindt de beschilderde schedels in de nissen bij de ingangen van de parochiekerk in het centrum van het Beierse Lenggries.
3. Ossuarium van Domat/Ems (Zwitserland)
Ooit was het ossuarium van de Sogn Gion kerk een plaats waar de doden werden herdacht met banieren en kransen. Tegenwoordig is het een sobere plek waar een aantal schedels op een rij staan, onder het wakend oog van een aartsengel. Je kunt het ossuarium vrij bezoeken, want het maakt deel uit van het kerkhof rond de kerk.
4. Parochiekerk St. Nikolaus (Hall, Oostenrijk)
De parochiekerk van Hall is een rijkelijk versierde barokke kerk uit de 13e eeuw. Alleen al het interieur is een reden om de kerk binnen te wippen, maar je vindt er meer bijzonders. In een afgesloten hoekje van de kerk zie je namelijk een collectie goudgekroonde schedels. Het is niet helemaal duidelijk van wie de schedels zijn, maar ze zijn heel indrukwekkend, bijna als heiligen of ridders uit een sprookje.
5. Parochiekerk van Thierbach (Oostenrijk)
Kleine parochies in de Oostenrijkse en Zwitserse Alpen gingen op hun eigen manier om met de knekels van hun parochianen: alleen de schedels werden bewaard. In de parochiekerk van Thierbach, een gehucht in het Oostenrijke Wildschönau, vind je een nis met een kleine collectie schedels onder een piëta van de Maagd Maria en Christus. Opvallend onopvallend, en precies daarom zo speciaal.
6. Sedlec Ossuarium (Kutná Hora, Tsjechië)
Een van de bekendste knekelhuizen van Europa vind je in Kutná Hora. In de late 19e eeuw krijgt houtsnijder František Rint de opdracht om het oude knekelhuis op te ruimen. De man geeft zijn eigen twist aan de opdracht en creëert macabere sculpturen van de overblijfselen. Zo kun je er guirlandes van schedels bewonderen, een kandelaar die elk bot van het menselijk lichaam zou bevatten en zelfs een wapenschild volledig uit beenderen.
7. St. Jakuba Ossuarium (Brno, Tsjechië)
In 2001 werd het knekelhuis van Brno voor het eerst in eeuwen weer geopend. De ruimte werd leeggehaald en opgeschoond, waarbij een flink deel van de botten kunstig werd opgestapeld. De rest werd opnieuw begraven op het nieuwe kerkhof van de stad. Hiermee is het knekelhuis van Brno een van de modernste van Europa. De botten worden spookachtig verlicht, er speelt indringende muziek en tussen de stapels beenderen pronken werken van lokale kunstenaars. Een bijzondere ervaring, en een must als je hier op citytrip bent.
8. Kapucijnengraf (Brno, Tsjechië)
In de 17e eeuw werden de Kapucijnenbroeders van Brno te rusten gelegd in de kelder van de abdij. Deze broeders legden een gelofte van armoede af en geloofden dat een doodskist een onnodige luxe was. Daarom werden hun lichamen simpelweg op de droge zandgrond gelegd, waarna ze door de tijd en de droge lucht mummificeerden. Je kunt de crypte van de broeders nog steeds bezoeken. Geen traditioneel knekelhuis, wel zeer indrukwekkend.
9. Capela dos Ossos (Évora, Portugal)
Al sinds de 18e eeuw trekt deze Portugese kapel bezoekers aan. De kapel werd gebouwd door Franciscanenbroeders. Zij hebben de stoffelijke resten van ruim 5000 doden van de middeleeuwse kerkhoven van Évora in beton gevat. Kijk je goed, dan zie je op sommige schedels oude graffiti. Op het plafond staan de woorden Melior est dies mortis die nativitatis – de sterfdag is beter dan de geboortedag.
10. Capela dos Ossos (Faro, Portugal)
Achter de barokke Nossa Senhora do Carmo kerk, in het oude gedeelte van Faro, staat de merkwaardige Capela dos Ossos. Deze kleine kapel werd in de 19e eeuw gebouwd uit de beenderen van ruim 1100 broeders die in het bijbehorende klooster leefden. Grote botten zoals de dijbeenderen vormen de muren en schedels kijken je vanuit elke hoek aan. Koop in de kerk een kaartje om de kapel te bezoeken. Neem ook de tijd om de kerk zelf te bewonderen, want die is rijkelijk versierd.
